Herhangi bir konu hakkında düşündürücü,öğretici,yazarın içtenliğinden gücünü alan,inandırıcı,ufuk açan özellikleri olan öğretici metin türüne Deneme denir.Deneme Ben Merkezli bir yazıdır ,Denemede konular yazarın duygu ve düşüncelerine göre değerlendirilir.Denemede konu bakımından sınırlama yoktur.Denemeyi diğer türlerden ayıran en önemli nokta ise Denemenin dil ve söyleyiş özellikleridir.Denemelerde tarihi,sosyoljik,felsefik konular ele alınsa da Dil bayalaşmadan içtenlikle ve bir takım kavramların ağırlığından uzak ciddi bir anlatımla belirlenir.Denemede yalın,akıcı,duru bir anlatım vardır.Denemede genellikle açıklayıcı,söyleşmeye bağlı ve düşsel anlatım vardır.Dil Genellikle göndergesel ve heyecana bağlı işlevde kullanılır.
DENEME YAZARININ AMACI NEDİR ?
Deneme yazarları okuyucuyu düşündürmeye yönelik samimi bir anlatımla karşıdaki kişinin ufkunu açmayı amaçlamaktadır.
Deneme yazarı sorgulayıcı ,araştırıcı,Geniş kültür ve yeteneğe sahip olmalıdır ve denemeyi yazarken düşüncelerini karşıdakine kanıtlama yönlendirmelidir.Deneme yazarı eleştriye açık olmalıdır,kendi doğrularının dışında doğruların olabileceğini bilmelidir.
KONULARINA GÖRE DENEMELER ;
1.Kişisel Hayatı Konu Alan Denemeler : Yazar gözlem ve deneyimlerinden yararlanarak izlenim, söyleyiş ve anılarından beslenir ve samimidir.
2.Öğretici Eleştirel Denemeler : Öğretici yönü ağır basan denemelerdir.Araştırıcı ve Gerektiğinde yazar bilimsel davranır ancak katı değildir.
3.Sosyal ve Felsefik Konulardaki Kişisel Denemeler : Okuyucuya felsefe zevki aşılamaya çalışan yazar tutarlı bir dünya görüşüne ve bilgeliğe erişme amacındadır.
DENEMENİN DÜNYA VE TÜRK EDEBİYATINDAKİ TARİHÇESİ :
Deneme türünün Dünya edebiyatındaki ilk örneği Montaigne'nin yazdığı Denemeler adlı eseridir.Bacum'da dünya edebiyatında ünlüdür.Türk Edebiyatında,Cumhuriyet döneminde bu türde nitelikli eserler verilmiştir.Bu alanda öncülük edenlerin başında
AHMET HAŞİM : BİZE GÖRE VE GURABAHANE-İ LAKLAKAN
NURULLAH ATAÇ : GÜNLERİN GETİRDİĞİ
SUUT KEMAL YETKİN : GÜNLERİN GÖTÜRDÜĞÜ VE DÜŞÜN PAYI
AHMET HAMDİ TANPINAR : BEŞ ŞEHİR
SABAHATTİN EYÜPOĞLU : MAVİ VE KARA ADLI ESERLERİ VARDIR.